این تحقیق با استفاده از نهاد وقف در اقتصاد اسلامی، الگویی بومی برای موسسات تامین مالی خرد ارائه کرده و آن را مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهد. در واقع ضمن طرح الگوی پیشنهادی و تبیین روش های تجهیز منابع مالی برای موسسه (شامل وقف اموال منقول و غیرمنقول، وقف سهام، وقف پول و انتشار اوراق وقف پولی و اوراق وقف گروهی) و همچنین بیان روش های تخصیص منابع (عقود مبادله ای، مشارکتی و قرض الحسنه)، امکان سنجی فقهی و ضرورت اقتصادی تشکیل چنین موسساتی در کشور را مورد بحث قرار می دهد. علاوه بر این، مزیت ها و چالش های مورد انتظار از الگوی پیشنهادی را نیز مورد بحث قرار داده و تلاش می کند با استفاده از ادبیات تامین مالی خرد، راه کارهایی به منظور به حداقل رساندن این مشکلات ارائه نماید. یافته های این تحقیق که بر اساس تحلیل های نظری بدست آمده اند، نشان می دهد نهاد وقف در اقتصاد اسلامی این ظرفیت فقهی - اقتصادی را دارد که به عنوان منبع درآمدی برای موسسه تامین مالی خرد در نظر گرفته شود.

تامین مالی خرد را می توان به عنوان سازوکار عرضه خدمات مالی گوناگون به گروه های با درآمد پایین تعریف کرد. این افراد معمولا به دلیل اینکه جایگاه اعتباری پایینی دارند، مورد توجه بانک ها و سایر موسسات مالی متعارف، قرار نمی گیرند. از طرفی یکی از ماموریت های اصلی بانک های اسلامی تامین تسهیلات خرد برای اقشار آسیب پذیر جامعه می باشد و این در حالی است که بانک ها به طور معمول ترجیح می دهند منابع خود را در اختیار فعالیت های کلان قرار دهند و از ارائه تسهیلات خرد طفره بروند و اهمیت لازم را به این بخش ندهند. هدف این پژوهش آسیب شناسی این رفتار بانک هاست که به نوبه خود اولین گام جهت طراحی نظام تامین مالی خرد اسلامی می باشد.یافته های این مقاله که با استفاده از روش دلفی و نیز روش تحلیلی-توصیفی به دست آمده نشان از آن است که، مخاطرات اخلاقی، هزینه بالای نظارت، نبود وثیقه مناسب، انحراف اعتبارات، نکول استراتژیک، بازدهی پایین و کمبود منابع، از مهم ترین آسیب های تامین مالی خرد در بانک های ایران هستند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

در دو دهه اخیر در بسیاری از کشورها، تامین مالی خرد راهکاری مناسب جهت مقابله با فقر روستائیان مطرح شده است و برخی کشورها نیز در این زمینه به توفیقات چشمگیری دست یافته اند. اهمیت این دستاوردها بگونه ای بود که بانک جهانی سال 2005 را سال «اعتبارات خرد» نام گذاری و کشورهای در حال توسعه را در به کار گیری این شیوه اعتباری تشویق نمود. در این تحقیق ابتدا با اشاره ای اجمالی به ادبیات بین المللی تامین مالی خرد و به معرفی بانک گرامین بنگلادش (به عنوان یکی از موفق ترین مؤسسات تامین مالی خرد در جهان) در سه حوزه ساختاری، کارکردی و دستاوردی می پردازیم. در ادامه با بررسی طرح های تامین مالی خرد اجرا شده در کشور، نمونه هایی که مشابهت بیشتری در اجرا با الگوهای بین المللی داشتند انتخاب و با استفاده از روش ترازیابی (Benchmarking) با نمونه موفق بانک گرامین مورد مقایسه قرار گرفته اند. استخراج وجوه اشتراک و افتراق طرح های اجرا شده در ایران و بانک گرامین از دستاوردهای این بخش از تحقیق می باشد. در پایان با استفاده از شاخص های به دست آمده از مطالعه تطبیقی، این شاخص ها در دو سطح کلان و خرد دسته بندی شده و با استفاده از نطرسنجی از خبرگان از سوی تعدادی از صاحب نظران و خبرگان موضوع تامین مالی خرد و توسعه روستایی در کشور اولویت بندی گردیده اند. ارائه الگوی بومی پیشنهادی تامین مالی خرد در ایران در دو حوزه کلان (فرآیند بالا به پایین) و خرد (فرآیند پایین به بالا)، با توجه به اولویت بندی انجام شده از سوی صاحب نظران، هدف اصلی این تحقیق بوده که در پایان تحقیق به تفصیل به آن پرداخته شده است.

در دو دهه اخیر در بسیاری از کشورها تامین مالی خرد راهکاری مناسب جهت مقابله با فقر روستاییان مطرح شده است و برخی از کشورها در این زمینه به موفقیتهای چشمگیری نیز دست یافته اند. اهمیت این دستاورد به گونه ای بوده که بانک جهانی سال 2005 را سال «اعتبارات خرد» نامگذاری و کشورهای در حال توسعه را در به کارگیری این شیوه اعتباری تشویق کرده است.در این مقاله ابتدا تجربیات برخی از کشورها، بویژه موسسات موفق و پیشرو در زمینه تامین مالی خرد بررسی شده است. با توجه به کمبود توان مالی بخش رسمی، بویژه بانک کشاورزی، در پاسخگویی به تقاضای اعتبارات و تامین مالی کشاورزان، بررسی نهادهای مکمل برای تامین اعتبار در سطح روستا اهمیت می یابد. بر این اساس، مطالعه ای موردی در استان فارس انجام گرفته است. در این بررسی با توجه به جایگزینی موسسات مالی خرد با بخش غیر رسمی، هزینه کشاورزان در دریافت وام از بخش غیر رسمی تعیین و تقاضای اعتبارات و درصد تمایل به همکاری کشاورزان با موسسات مالی خرد بررسی شده است. در تعیین تقاضای اعتبارات از تابع سود محصول- قیمت استفاده شده است. آمار و اطلاعات مورد نیاز نیز از روش پیمایشی و تکمیل 235 پرسشنامه از 15 روستای شهرستانهای فسا و مرودشت و ارسنجان در استان فارس به دست آمده است.نتایج مطالعه نشان داد که اصلی ترین دلیل دریافت اعتبار کشاورزان از منابع رسمی و غیر رسمی اعتباری، مصارف تولیدی و رفع هزینه های تولید است. بررسی هزینه های پنهان دریافت اعتبار نیز تمایان ساخت که هزینه های جنبی دریافت اعتبار از بخش رسمی بالاتر از بخش غیر رسمی است. دیگر نتایج مطالعه نشان داد که قشر کم درآمد روستایی بیشترین سهم دریافت اعتبار را از بخش غیر رسمی داشته اند. همچنین تمایل به همکاری این کشاورزان با موسسات مالی خرد بیشتر بوده که این امر آمادگی کشاورزان جهت تشکیل موسسات مالی خرد را نشان می دهد. در پایان مطالعه نیز راهکارهای مناسب توسعه تامین مالی خرد در کشور، به عنوان جایگزین مناسب بخش غیر رسمی در بازار مالی روستایی ارایه شده است.

مالیه خرد، به معنای بانکی برای فقرا، پدیده ای جهانی است که در دهه 1980 به عنوان راه کاری جهت مقابله با فقر مطرح شد. قبل از آن، به علت وجود این عقیده در جوامع که فقرا توان بازپرداخت ندارند، به وام و اعتبار دسترسی چندانی نداشتند، اما جنبش مالیه خرد، با نوآوری های مالی خود توانست هزینه و ریسک وام دهی به فقرا را کاهش داده و به عنوان ابزاری اثربخش جهت کاهش فقر معرفی شود. امروزه مالیه خرد از سوی کشورهای مختلف مورد استفاده قرار می گیرد، در ایران نیز نهادهایی به ارائه خدمات مالی خرد می پردازند.در این تحقیق تلاش شده است تا اثر مالیه خرد بر درآمد و مصرف خانوار مورد بررسی قرار گیرد. بدین منظور خانوارهای تحت پوشش صندوق خودکفایی کمیته امداد در استان تهران جهت آزمون این مساله برگزیده شده و مورد ارزیابی قرار گرفته اند. در این آزمون، درآمد و مصرف به عنوان شاخص هایی از رفاه و روش رگرسیونی حداقل مربعات معمولی، جهت بررسی اثر متغیرهایی چون مالیه خرد و ویژگی های خانوار بر درآمد و مصرف خانوارها، مورد استفاده قرار گرفته است.نتایج نشان می دهد که تمامی خانوارهای بهره برده از خدمات مالی این صندوق، درآمدشان نسبت به قبل افزایش یافته است. درآمد و مصرف این خانوارها نسبت به خانوارهایی که از خدمات این صندوق بهره نبرده اند، بیش تر است.

این تحقیق، برای استفاده از عقود مشارکتی در تامین مالی خرد اسلامی، رویکردی مرحله ای، عرضه می کند. بدین صورت که در مرحله اول، تامین مالی با عقود مبادله ای، مانند مرابحه، و در مرحله دوم، با عقد مشارکت کاهنده، انجام می شود. استفاده از عقود مبادله ای در مرحله اول، این فرصت را برای موسسه تامین مالی خرد فراهم می کند تا بتواند ضمن بررسی موفقیت وام گیرندگان در اجرای صحیح طرح ها و متابعت از ضوابط عقد، گروه هایی را که شایستگی دریافت تامین مالی مشارکتی در مرحله دوم دارند، بشناسد. یافته های این تحقیق - که با روش تحلیلی - توصیفی به دست آمده است - نشان می دهد که کاربرد الگوی مرحله ای در تامین مالی خرد اسلامی، نه تنها، امکان پذیر است، بلکه مزیت های گوناگونی نیز برای موسسات تامین مالی خرد و وام گیرندگان به همراه دارد. الگوی عرضه شده در این تحقیق - که به طور محدود در کشور سریلانکا نیز تجربه شده است - مبانی لازم را برای تشکیل موسسات تامین مالی خرد اسلامی در ایران فراهم می کند. علاوه بر این، الگوی مرحله ای می تواند دلالت های مناسبی برای بانک ها و موسسات قرض الحسنه که در ذیل قانون بانکداری بدون ربا، فعالیت می کنند داشته باشد.